Những điểm chính bạn nên nhớ
- Adele Faber và Elaine Mazlish phát triển phương pháp giao tiếp dựa trên kinh nghiệm thực tế làm mẹ, kết hợp kiến thức từ Haim Ginott.
- Sách cung cấp 6 nguyên tắc then chốt để xây dựng giao tiếp hiệu quả giữa người lớn và trẻ em, giúp trẻ lắng nghe và cởi mở hơn.
- Từ chối trừng phạt truyền thống, khuyến khích giải pháp dựa trên sự hợp tác, đồng cảm, và phát triển tự chủ ở trẻ.
- Ứng dụng rộng rãi cho cả giáo viên và học sinh trong giảm xung đột, tăng động lực nội tại, nâng cao kỹ năng xã hội.
- Không có phương pháp thần thánh – cần thực hành linh hoạt và kiên trì trong thực tế.
Về hai tác giả và bối cảnh ra đời của cuốn sách
Adele Faber và Elaine Mazlish không phải là những nhà tâm lý học hay giáo dục học thuần túy từ tháp ngà. Họ là những người mẹ thực sự, những người đã trải qua những khó khăn trong việc nuôi dạy con cái và tìm kiếm giải pháp từ chính trải nghiệm của mình. Cả hai đã từng tham gia các buổi hội thảo do tiến sĩ Haim Ginott – một trong những chuyên gia tâm lý trẻ em hàng đầu thế kỷ 20 – tổ chức. Từ những bài học quý báu này, kết hợp với kinh nghiệm làm mẹ và sau này là giảng viên, họ đã phát triển một hệ thống phương pháp giao tiếp độc đáo, được kiểm chứng qua hàng nghìn gia đình và lớp học.
Cuốn sách lần đầu xuất bản năm 1980, và đến nay vẫn giữ vững vị thế là một trong những tác phẩm kinh điển về giao tiếp giáo dục. Điều đặc biệt là những nguyên tắc trong sách không hề lỗi thời – chúng vượt thời gian vì chúng dựa trên sự tôn trọng, đồng cảm và hiểu biết về bản chất con người, đặc biệt là tâm lý của trẻ em và thanh thiếu niên.
Tại sao giáo viên và học sinh đều cần hiểu những nguyên tắc này?
Đối với các thầy cô giáo, những kỹ năng giao tiếp trong cuốn sách này là công cụ không thể thiếu để quản lý lớp học hiệu quả, tạo môi trường học tập tích cực và xây dựng mối quan hệ tin cậy với học sinh. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, khi phương pháp dạy học truyền thống dần nhường chỗ cho các mô hình lấy học sinh làm trung tâm, việc biết cách nói sao cho học sinh chịu nghe và nghe sao cho học sinh chịu nói chính là chìa khóa thành công.
Còn đối với các em học sinh, đặc biệt là những bạn từ 10-18 tuổi, việc hiểu được những nguyên tắc giao tiếp này giúp các em không chỉ cải thiện mối quan hệ với cha mẹ, thầy cô, mà còn phát triển kỹ năng xã hội quan trọng, học cách bảo vệ quyền lợi của mình một cách tôn trọng, và hiểu rõ hơn về cảm xúc cũng như nhu cầu của bản thân.
1. Lắng nghe và thừa nhận cảm xúc
Nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất mà Faber và Mazlish nhấn mạnh chính là việc thừa nhận cảm xúc của trẻ. Thay vì phủ nhận, giảm nhẹ hay bác bỏ những gì trẻ đang cảm thấy, người lớn cần học cách lắng nghe thật sự và công nhận cảm xúc đó.
Ví dụ, khi một học sinh nói: “Em ghét môn Toán quá!”, phản ứng thông thường của giáo viên có thể là: “Đừng nói vậy, Toán rất quan trọng đấy” hoặc “Không có gì phải ghét cả, em chỉ cần cố gắng hơn thôi.” Tuy nhiên, những phản ứng như vậy vô tình phủ nhận cảm xúc của học sinh, khiến các em cảm thấy không được hiểu và ngừng chia sẻ.
Thay vào đó, giáo viên có thể nói: “Thầy/Cô hiểu, có vẻ em đang gặp khó khăn với môn Toán nhỉ?” hoặc “Ừm, nghe có vẻ em thực sự cảm thấy khó chịu với môn này.” Chỉ một câu nói đơn giản như vậy đã giúp học sinh cảm thấy được lắng nghe, và từ đó sẵn sàng mở lòng hơn để trao đổi về những khó khăn cụ thể.
Các tác giả đưa ra bốn cách cụ thể để thừa nhận cảm xúc:
- Lắng nghe im lặng và chăm chú
- Thừa nhận cảm xúc bằng những từ đơn giản: “Ồ…”, “Ừm…”, “Thầy/Cô hiểu…”
- Đặt tên cho cảm xúc: “Điều đó nghe có vẻ thật bực bội”
- Cho phép trẻ thỏa mãn mong muốn trong tưởng tượng: “Em ước gì mình có thể học môn này dễ dàng hơn phải không?”
2. Mời gọi sự hợp tác thay vì ra lệnh
Một trong những nguyên nhân chính khiến trẻ “không chịu nghe lời” là vì chúng cảm thấy bị kiểm soát, bị ép buộc. Faber và Mazlish chỉ ra rằng, thay vì ra lệnh trực tiếp, người lớn nên sử dụng các phương pháp mời gọi sự hợp tác.
Trong lớp học, thay vì nói: “Im lặng đi! Các em ồn ào quá!”, giáo viên có thể thử: “Thầy/Cô cần các em im lặng để mọi người có thể tập trung học.” Sự khác biệt tuy nhỏ nhưng rất quan trọng – câu thứ hai không mang tính chất công kích, không làm trẻ cảm thấy bị xúc phạm, mà thay vào đó giải thích lý do và kêu gọi sự hợp tác.
Một số kỹ thuật khác bao gồm:
- Miêu tả vấn đề: “Bài tập nhóm của các em chưa nộp” thay vì “Sao các em lười thế!”
- Đưa ra thông tin: “Giờ học bắt đầu lúc 7h30” thay vì “Sao em đến muộn hoài vậy!”
- Nói bằng một từ: “Sách giáo khoa!” thay vì “Sao em cứ quên sách hoài, bao nhiêu lần rồi còn vậy!”
- Nói về cảm xúc của mình: “Thầy/Cô cảm thấy thất vọng khi thấy lớp không hoàn thành bài tập” thay vì “Các em thật vô trách nhiệm!”
- Viết ghi chú: Đôi khi một lời nhắc nhở bằng văn bản còn hiệu quả hơn lời nói
3. Thay thế trừng phạt bằng các phương án khác
Đây là phần mà nhiều giáo viên và phụ huynh quan tâm nhất: Nếu không trừng phạt, làm sao để trẻ học được trách nhiệm?
Faber và Mazlish không chủ trương việc để trẻ “muốn làm gì thì làm” mà không có hậu quả. Thay vào đó, họ đề xuất các phương pháp giúp trẻ nhận ra hậu quả của hành vi mà vẫn giữ được lòng tự trọng và mối quan hệ tốt với người lớn.
Các bước thay thế trừng phạt:
- Bày tỏ cảm xúc của bạn một cách mạnh mẽ nhưng không công kích
- Nói rõ kỳ vọng của bạn
- Cho trẻ biết cách khắc phục tình huống
- Đưa ra sự lựa chọn
- Hành động (nếu cần thiết)
- Giải quyết vấn đề cùng nhau
Ví dụ trong trường học: Một học sinh liên tục nói chuyện riêng trong giờ học. Thay vì phạt đứng hay đuổi ra khỏi lớp (trừng phạt truyền thống), giáo viên có thể:
- “Thầy/Cô rất khó chịu khi phải ngắt bài giảng vì tiếng ồn”
- “Thầy/Cô mong em có thể giữ im lặng trong giờ học”
- “Nếu em cần trao đổi gì, em có thể viết vào giấy và nói chuyện sau giờ học”
- “Em có thể chọn ngồi yên hoặc chuyển sang chỗ ngồi khác xa bạn hơn”
- Nếu vẫn không cải thiện, gặp riêng học sinh sau giờ để hiểu rõ vấn đề
4. Khuyến khích sự tự chủ và tự tin
Một phần quan trọng trong cuốn sách là hướng dẫn cách giúp trẻ trở nên độc lập và tự tin hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với thanh thiếu niên – giai đoạn các em đang tìm kiếm bản sắc và sự độc lập của mình.
Các cách khuyến khích tự chủ:
- Cho trẻ cơ hội lựa chọn
- Tôn trọng nỗ lực của trẻ
- Không đặt quá nhiều câu hỏi
- Đừng vội vàng đưa ra câu trả lời
- Khuyến khích trẻ sử dụng nguồn lực bên ngoài
- Đừng phá hỏng hy vọng của trẻ
Trong môi trường lớp học, điều này có nghĩa là giáo viên nên tạo cơ hội cho học sinh tự giải quyết vấn đề, tự tìm kiếm thông tin, tự đưa ra quyết định trong phạm vi hợp lý. Thay vì nói: “Em phải làm bài theo cách này”, hãy thử: “Em nghĩ em có thể giải quyết bài toán này bằng cách nào?” hoặc “Em muốn thử cách nào trước?”
5. Giải phóng trẻ khỏi vai trò tiêu cực
Một trong những hiện tượng phổ biến trong giáo dục là việc trẻ bị “dán nhãn”: “Đứa bé ngỗ ngược”, “Đứa hay gây sự”, “Học sinh kém”, “Đứa lười biếng”… Một khi những cái nhãn này được gắn lên, chúng có xu hướng tự thực hiện – trẻ sẽ hành xử đúng như những gì người ta kỳ vọng ở “cái nhãn” đó.
Faber và Mazlish đưa ra các phương pháp giúp trẻ thoát khỏi những vai trò tiêu cực này:
- Tìm cơ hội để trẻ thấy bản thân mình dưới một góc nhìn mới
- Tạo tình huống để trẻ có thể thấy mình theo cách khác
- Để trẻ vô tình nghe được bạn nói tốt về chúng
- Làm gương những hành vi bạn muốn thấy ở trẻ
- Nhớ lại những “lúc tốt đẹp” của trẻ
- Nói rõ cảm xúc và kỳ vọng của bạn khi trẻ hành xử không đúng
Ví dụ: Với một học sinh thường xuyên nộp bài trễ, thay vì nhắc nhở: “Em lại trễ deadline nữa rồi, em luôn như vậy mà”, hãy thử: “Thầy/Cô nhận thấy em đã cố gắng nộp bài đúng hạn lần trước, lần này chuyện gì đã xảy ra?”
6. Khen ngợi đúng cách
Một điều đặc biệt mà cuốn sách chỉ ra là không phải lời khen nào cũng tốt. Lời khen đánh giá (“Em thật thông minh!”, “Em giỏi quá!”) có thể tạo ra sự phụ thuộc, lo lắng và thậm chí giảm động lực. Thay vào đó, Faber và Mazlish khuyên người lớn nên sử dụng “lời khen miêu tả”.
Lời khen miêu tả bao gồm hai phần:
- Người lớn miêu tả những gì họ nhìn thấy hoặc cảm nhận
- Trẻ tự đánh giá bản thân dựa trên miêu tả đó
Ví dụ: Thay vì “Em vẽ đẹp quá!”, hãy nói: “Cô thấy em đã dành nhiều thời gian cho từng chi tiết trong bức tranh này. Màu sắc em chọn rất hài hòa với nhau.” Từ đó, trẻ tự kết luận: “Mình vẽ đẹp!”
Cách khen này giúp trẻ phát triển sự tự đánh giá nội tại, không phụ thuộc vào sự chấp thuận của người khác – một kỹ năng cực kỳ quan trọng cho sự phát triển lành mạnh.
Ứng dụng thực tế cho giáo viên
Đối với các thầy cô giáo, những nguyên tắc trong cuốn sách này không chỉ giúp cải thiện mối quan hệ với học sinh mà còn tạo nên một môi trường lớp học tích cực hơn, nơi học sinh cảm thấy được tôn trọng và có động lực học tập.
Quản lý lớp học hiệu quả: Khi giáo viên biết cách giao tiếp sao cho học sinh chịu nghe, việc quản lý kỷ luật lớp trở nên dễ dàng hơn rất nhiều. Thay vì phải la hét hay sử dụng các hình phạt (vốn thường phản tác dụng và làm xấu đi mối quan hệ), giáo viên có thể tạo ra sự hợp tác tự nguyện từ phía học sinh.
Xử lý xung đột: Xung đột trong lớp học là điều không thể tránh khỏi. Nhưng với các kỹ năng từ cuốn sách, giáo viên có thể biến những tình huống căng thẳng thành cơ hội dạy học sinh về giải quyết vấn đề, đồng cảm và kỹ năng xã hội.
Phát triển động lực nội tại: Khi học sinh cảm thấy được lắng nghe, được tôn trọng và có quyền tự chủ, họ phát triển động lực học tập từ bên trong thay vì chỉ học vì sợ bị phạt hoặc để được khen.
Ứng dụng cho học sinh
Đối với các em học sinh, đặc biệt là độ tuổi 10-18, việc hiểu được những nguyên tắc giao tiếp này mang lại nhiều lợi ích:
- Hiểu rõ hơn về cảm xúc: Khi biết rằng mọi cảm xúc đều hợp lệ và được phép tồn tại, các em học được cách chấp nhận và quản lý cảm xúc của mình một cách lành mạnh hơn.
- Cải thiện mối quan hệ: Các em có thể áp dụng những nguyên tắc này trong giao tiếp với bạn bè, cha mẹ, thầy cô, từ đó xây dựng những mối quan hệ tốt đẹp hơn.
- Phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề: Thay vì chỉ biết phàn nàn hay gây gổ khi có xung đột, các em học được cách tìm kiếm giải pháp mang tính xây dựng.
- Tăng cường sự tự tin: Khi hiểu rằng bản thân có quyền được lắng nghe và có thể đóng góp vào việc giải quyết vấn đề, các em trở nên tự tin hơn trong giao tiếp.
- Thấu hiểu quan điểm của người lớn: Cuốn sách cũng giúp các em hiểu rằng cha mẹ, thầy cô không phải là “kẻ thù” mà là những người đang cố gắng làm tốt vai trò của mình, dù đôi khi cách thức chưa phải là tốt nhất.
Tại sao cuốn sách này vẫn giá trị sau 40 năm?
Trong thời đại công nghệ số, khi trẻ em ngày càng tiếp xúc với vô vàn nguồn thông tin và kích thích, nhiều người đặt câu hỏi liệu những phương pháp giao tiếp từ những năm 1980 có còn phù hợp không?
Câu trả lời là: Hoàn toàn có. Bởi vì những nguyên tắc trong cuốn sách không dựa trên xu hướng hay công nghệ mà dựa trên bản chất con người – nhu cầu được tôn trọng, được lắng nghe, được hiểu. Những nhu cầu này không thay đổi theo thời gian hay công nghệ.
Hơn nữa, trong thời đại mà trẻ em tiếp xúc với nhiều áp lực hơn, từ học tập đến mạng xã hội, việc có những mối quan hệ chất lượng với người lớn càng trở nên quan trọng. Và để xây dựng những mối quan hệ đó, giao tiếp hiệu quả là chìa khóa.
Những lưu ý khi áp dụng
Mặc dù cuốn sách cung cấp những công cụ vô cùng hữu ích, Faber và Mazlish cũng nhắc nhở người đọc rằng không có công thức nào là “thần thánh” và hiệu quả 100% trong mọi tình huống. Mỗi trẻ là một cá nhân độc nhất với tính cách, nhu cầu và hoàn cảnh riêng.
Điều quan trọng không phải là áp dụng các kỹ thuật một cách máy móc, mà là hiểu được tinh thần đằng sau – đó là sự tôn trọng, đồng cảm và mong muốn xây dựng mối quan hệ tốt đẹp. Khi có tinh thần đó, ngay cả khi các kỹ thuật chưa hoàn hảo, trẻ vẫn có thể cảm nhận được và phản ứng tích cực.
Ngoài ra, việc thay đổi cách giao tiếp cần có thời gian và thực hành. Không thể đọc xong sách và ngay lập tức áp dụng thành thạo. Giống như học một kỹ năng mới, sẽ có lúc vấp váp, có lúc quên, có lúc quay lại cách cũ. Điều đó hoàn toàn bình thường. Quan trọng là tiếp tục thực hành và điều chỉnh.
Kết luận
“How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk” không chỉ là một cuốn sách về kỹ năng giao tiếp – đó là một triết lý giáo dục dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau giữa người lớn và trẻ em. Trong bối cảnh giáo dục Việt Nam đang chuyển mình, khi chúng ta ngày càng nhận ra tầm quan trọng của việc phát triển toàn diện cho trẻ, không chỉ về mặt tri thức mà còn về kỹ năng xã hội và sức khỏe tinh thần, những bài học từ cuốn sách này càng trở nên thiết yếu.
Đối với các thầy cô giáo, đây là công cụ vô giá để tạo nên một môi trường học tập nơi học sinh không chỉ học kiến thức mà còn học cách trở thành những con người biết tôn trọng, thấu hiểu và giao tiếp hiệu quả. Đối với các em học sinh, việc hiểu được những nguyên tắc này giúp các em phát triển những kỹ năng sống quan trọng sẽ theo các em suốt cuộc đời.
Cuối cùng, dù bạn là giáo viên, phụ huynh hay học sinh, điều quan trọng nhất từ cuốn sách này là: Mọi mối quan hệ tốt đẹp đều bắt đầu từ việc lắng nghe thật sự và giao tiếp từ trái tim. Khi chúng ta thay đổi cách nói, chúng ta thay đổi cách trẻ phản ứng. Và khi chúng ta thay đổi cách nghe, chúng ta mở ra một thế giới mới của sự hiểu biết và kết nối.
FAQ – Câu hỏi thường gặp
- Sách phù hợp với đối tượng nào?Không chỉ dành cho phụ huynh, giáo viên mọi cấp, mà bất kỳ ai làm việc với trẻ em, thậm chí cả học sinh ở tuổi thiếu niên cũng sẽ tìm thấy nhiều giá trị thực tiễn.
- Nên bắt đầu áp dụng từ đâu?Hãy bắt đầu từ việc lắng nghe cảm xúc – chỉ khi trẻ cảm nhận được mình được tôn trọng, những nguyên tắc còn lại mới phát huy hiệu quả.
- Các nguyên tắc của cuốn sách có dễ thực hiện không?Mới đầu có thể khó (vì khác với phản xạ thông thường), nhưng càng luyện tập, bạn sẽ càng thấy tự nhiên và hiệu quả rõ rệt.
- Phải xử lý thế nào khi gặp phản ứng tiêu cực từ học sinh/phụ huynh khác?Kiên trì, không tranh cãi, giữ tinh thần tôn trọng – mỗi thay đổi nhỏ đều thêm tích cực cho mối quan hệ – “Rome không xây trong một ngày!”
- Đọc cuốn sách này ở đâu?Bạn có thể mua bản tiếng Việt ở các hiệu sách lớn hoặc đọc thông tin giới thiệu trên trang chính thức của nhà xuất bản HarperCollins.
